PORTAL INFORMACYJNY MIASTA KALETY

Krótki zarys dziejów górnictwa rud ziemi tarnogórskiej.

Pierwsze udokumentowane źródła dotyczące górnictwa na ziemi tarnogórskiej pochodzą prawdopodobnie z bulli ogłoszonej w 1136 r. przez papieża Innocentego II.

O wydobywaniu rud kruszcowych na terenach obecnych Tarnowskich Gór, w rejonie Rept dowiadujemy się z dokumentu wystawionego w 1247 r. przez księcia Władysława Opolskiego nadającego przywileje górnicze. Natomiast legenda mówi, że pierwszą bryłę kruszcu wyorał na swoim polu chłop Rybka w 1490 r., co dało początek zainteresowania się tym terenem przez poszukiwaczy złóż.

Przypadkowe odkrycie galeny spowodowało, że po 1526 r. ziemia przeżyła okres swojego największego rozkwitu. W 1528 r. istniejący ośrodek górniczy otrzymał z rąk księcia opolskiego Jana II zwanego „Dobrym” 72 paragrafową Ustawę Górniczą zwaną „Ordunkiem Gornym”. Ustawa ta określała prawa braci górniczej, regulujące techniczne i organizacyjne warunki eksploatacji. Rokrocznie powstawało tu kilkadziesiąt nowych szybów, pracowało w nich przeszło 1000 górników a roczna produkcja ołowiu wynosiła od 600 do 800 ton.

Należy zaznaczyć, że tarnogórski ołów był bogaty w srebro, jego zawartość wynosiła od 0,1 do 3 % tego cennego kruszcu. Z czasem wydobycie kruszcu coraz bardziej nastręczało górnikom kłopotów, ponieważ woda zalewała im podziemne wyrobiska. Początkowo wyciągano wodę w kubłach i w skórzanych workach, później zaczęto stosować czerpadła, kieraty konne aż w końcu zastosowano pompy, które okazały się bardzo kosztowną metodą. Wraz z rozwojem nowszych technologii zastosowano grawitacyjne metody osuszania kopalń.

W drugiej poł. XVI w. zaczęto odwadniać wyrobiska za pomocą sztolni. Budowę sztolni rozpoczynano najpierw od odcinka odkrytego, czyli roznosi a następnie odcinka podziemnego. W XVII w. Tarnowskie Góry żyły już tylko wspomnieniami swojej dawnej świetności, ponieważ nastąpił upadek górnictwa. Dopiero w 1784 r. uruchomiono kopalnię „Fryderyk”, w której przystąpiono do eksploatacji galmanu, służącego jako domieszka do mosiądzu. Rok później sprowadzono z Anglii maszynę parową, która służyła do odwadniania wyrobisk tej kopalni. Była to pierwsza na Śląsku, a druga w Europie maszyna stanowiąca obiekt ogólnego zainteresowania. Niestety złoża rud stopniowo się wyczerpywały i w latach 20 – tych XX w. zamknięto kopalnię „Fryderyk” a 800 – letnia historia górnictwa tarnogórskiego dobiegła końca.

Zabytkowa Kopalnia Rud Srebronośnych.

Nadanie praw górniczych w lipcu 1938 r. oraz dzierżawa pola górniczego o powierzchni 208 ha przez miasto Tarnowskie Góry w rejonie szybu „Anioł” to prekursorskie działania dla budowy Kopalni Zabytkowej. Niestety wybuch II wojny światowej przerwał plany budowy kopalni i przesunął na kilkanaście lat realizacje udostępnienia tarnogórskich wyrobisk górniczych. W okresie powojennym znacząca datą jest 31 stycznia 1954 r., kiedy to Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej podjęło uchwałę o rozpoczęciu działań zbudowania kopalni muzealnej.

W oczekiwaniu na zatwierdzenie założeń odbudowy kopalni przez Komisję Oceny Projektów Inwestycyjnych rozpoczęto prace związane z odgruzowaniem szybu „Anioł”. Od tego momentu datuje się nowy etap w historii odbudowy Kopalni Zabytkowej w Tarnowskich Górach. W lutym 1960 r. rozpoczęto prace górniczo – porządkowe w wyrobiskach, które obejmowały: rekonstrukcje szybów „Anioł” i „Żmija”, tzn. przebudowę podszybia, usunięcia zwałowisk na chodnikach oraz wypełniania pustek poeksploatacyjnych. Ponadto prace zawierały: wydrążenie dwóch przekopów łączących „Komorę Zwałową” z chodnikiem do szybu „Szczęść Boże” oraz budowę dwóch przystani na łodzie.

Z powodu nieszczęśliwego wydarzenia 21 lutego 1967 r. (podczas robót usuwania zwałowiska nastąpił zawał z nagłym wypływem kurzawki) roboty dołowe zostały wstrzymane decyzją Okręgowego Urzędu Górniczego w Bytomiu. Wznowienie prac nastąpiło decyzją OUG z Bytomia dopiero w listopadzie 1967 r. .Zabezpieczono wtedy odcinek zawału murowanymi tamami, a zawał ominięto nowym chodnikiem okrężnym. Równolegle z tymi pracami były prowadzone roboty montażowe na powierzchni, które obejmowały wybudowanie: zasadniczego budynku nadszybia i muzeum, kotłowni oraz wieży wyciągowej i stacji transformatorowej.

Kopalnia Zabytkowa Rud Srebronośnych w Tarnowskich Górach stała się faktem  i jednym z największych osiągnięć muzealnictwa górniczego 5 września 1976r. Następnego dnia tj. 6 września 1976 r. uroczystego otwarcia Zabytkowej Kopalni w obecności wielu władz dokonał generał Jerzy Ziętek – członek Rady Państwa, ówczesny Wojewoda Katowicki

.

Podstawowymi obiektami Kopalni Zabytkowej zbudowanymi na powierzchni są: budynek maszyny wyciągowej, nadszybia oraz budynek muzeum z salą ekspozycyjną, biurami, salą zborną, salą kinową, kawiarnią i zapleczem handlowym.

Ekspozycja podziemna tarnogórskiej Kopalni jest ściśle związana z ekspozycją w sali muzealnej, wzajemnie się uzupełniając, bowiem zwiedzanie trasy podziemnej poprzedzone jest zwiedzaniem muzeum. W sali muzealnej znajduje się wystawa eksponatów związanych z rozwojem górnictwa tarnogórskiego w trzech tematycznych działach. Pierwszy dział nazwany archiwalno – biograficznym obejmuje zbiór dokumentów, rycin, map górniczych oraz bibliografię dotyczącą dziejów górnictwa rudnego. Dział geologiczny obejmuje bogaty zbiór minerałów wydobytych w tym regionie. Dział historyczny zawiera eksponaty obrazujące rozwój techniki górniczej z zakresu urabiania (pyrlik, młotek, żelazko, laska), transportu (niecki drewniane i stalowe, drewniane kubły, taczki i wózki), odwadniania (czerpadła  i czerpadła łańcuchowe, pionowe pompy odwadniające, kieraty konne), wzbogacania rud (płuczki) oraz oświetlenia (gliniane oraz metalowe kaganki).

Eksponaty z tego działu zostały przekazane w depozyt przez Muzeum Miejskie   w Tarnowskich Górach. Zrekonstruowane wyrobiska kopalni srebra i ołowiu pochodzą z XVII i XIX w., zachowały swój pierwotny stan a prace modernizacyjne ograniczono do niezbędnego minimum zapewniającego bezpieczeństwo turystom.

Trasa podziemna nie jest długa, bowiem wynosi tylko 1740 m., ale jest to ciekawa podróż w głąb ziemi i do minionych czasów.

Do podziemi zjeżdża się górniczym szybem wentylacyjnym „Anioł” na głębokość 40 m. w głąb ziemi. Wieża szybowa szybu wdechowego „Anioł” pochodzi z 1798 r. Szyb ten zabezpieczony obudową murowaną ma przekrój beczkowy o wymiarach 3,5 x 2,9 m i sięga głębokości 45,5 m. Nad szybem góruje jednostrzałowa, stalowa wieża szybowa o wysokości 30,5 m, gdzie w głowicy wieży znajdują się koła linowe o średnicy 2 metrów w układzie pionowym.

Po wyjściu z klatki górniczej wkracza się w podziemny, mroczny labirynt korytarzy i chodników. Podążając za przewodnikiem chodnikiem „Staszica” zwiedzający docierają do pierwszej komory zwanej „Srebrną” zajmującej 500 m² powierzchni. Jest to komora zachowana w stanie niezmienionym, w której dokładnie odtworzono stanowiska pracy tarnogórskich gwarków: dawne narzędzia i skarby.

W głębi komory „Srebrnej” znajduje się jeziorko, a pod stopami lśnią resztki galeny. Dalej znajduje się komora „Zawałowa” o powierzchni 1500 m² powstała w XVIII w., która jest częściowo zasypana skalnymi osuwiskami (dolomitami). W świetle zawieszonych kaganków widać drewniane wózki załadowane urobkiem. W przedniej części komory znajduje się krasowy lej o średnicy 9 metrów i o nieznanej głębokości. Przy wyjściu stoi figura św. Barbary, patronki górników, która dziś ochrania turystów. Trasa dalej wiedzie przez starą prochownię do największej i najniższej komory zwanej „Niską” (2000 m²). Stąd już tylko parę metrów dzieli turystów od szybu „Szczęść Boże”, gdzie w głębi widoczne są stare wyrobiska z zjawiskami krasowymi i szczelinami, a poniżej chodnik wodny.

Schodząc głębiej znajduje się przystań. Przepływ turystów łodziami na długości 270 m pomiędzy szybami „Szczęść Boże” i „Anioł” został uruchomiony 4 kwietnia 1983 r. Trasa spływu wiedzie do szybu „Żmija”, podczas którego należy uważać, aby nie wpaść do wody, której temperatura wynosi około 5 ^oC.

Szyb „Żmija” jest szybem wentylacyjny wydechowym o przekroju okrągłym 2,3 m., który w 1811 r. został zgłębiony do głębokości 40,5 m. Podczas przeprawy łodzią przewodnik opowiada legendy o Skarbku i odpowiada na pytania turystów. Opuszczając w podszybiu łodzie turyści podążają za przewodnikiem chodnikami komorowymi z XVII i XVIII w., gdzie na ścianach skrapla się woda a nad głowami zawieszone są nietoperze.

Podziemia Tarnogórskie są środowiskiem życia licznej flory i fauny, stwierdzono tu zimowanie 10 gatunków nietoperzy, w tym nocka dużego i gacka brunatnego (największe w kraju zimowisko). Ponadto podziemia są na liście przyjętego przez Unię Europejską programu ochrony siedlisk przyrodniczych i siedlisk dzikiej flory i fauny – europejska Siec Ekologiczna „Natura 2000”. Podziemia znajdują się również na liście międzynarodowego rejestru GEOSITES- inicjatywa Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych na rzecz ochrony dziedzictwa geologicznego. Z podszybia klatką górniczą szybu „Anioł” turyści wyjeżdżają pełni wrażeń na powierzchnię, gdzie do dyspozycji zwiedzających jest Skansen Maszyn Parowych.

W Zabytkowej Kopalni Rud Srebronośnych, która znajduje się w Tarnowskich Górach przy ul. Szczęść Boże 81 zwiedzania organizuje Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Obiekt można zwiedzać codziennie w godzinach od 9.00 do 15.00, natomiast w miesiącach zwiększonego ruchu turystycznego godziny zwiedzania są przedłużane dla wycieczek w zależności od potrzeb i tylko z wcześniejszą rezerwacją. Więcej informacji na temat zwiedzania i ceny biletów można się dowiedzieć na stronie internetowej Kopalni: http://www.kopalniasrebra.pl/index.php

Zdjęcia wykonane przez Autorkę artykułu.

Literatura:

1.G. Kłys: Przyroda Podziemi Tarnogórskich.

2. Historia Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, praca zbiorowa pod red. J. Marciniaka, Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

3. J. Wawrzyńczak: Techniczna realizacja odbudowy Kopalni Zabytkowej w Tarnowskich Górach, [w]  XXX rocznica działalności Kopalni Zabytkowej Rud Srebronośnych w Tarnowskich Górach 1976 -2006, Materiały pokonferencyjne SMZT, Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

4. R. Pasieczny: Polskie miejsca mało znane. 50 miejsc na weekend.